علت حساسیت دندان به سردی و گرمی؛ علت‌ها، علائم و درمان

حساسیت دندان به سردی و گرمی از کجا شروع می‌شود؟

سطح تاج دندان در حالت طبیعی با مینا پوشیده شده است. مینا بافت سختی است که از بخش‌های داخلی‌تر دندان در برابر بسیاری از محرک‌های محیط دهان محافظت می‌کند. زیر مینا، بافتی به نام عاج (Dentin) قرار دارد.

درون عاج تعداد زیادی مجرای میکروسکوپی به نام توبول‌های عاجی (Dentinal Tubules) وجود دارد که به سمت بخش داخلی دندان امتداد پیدا می‌کنند. وقتی عاج به دلیل از بین رفتن بخشی از پوشش محافظ دندان یا نمایان‌شدن سطح ریشه در معرض محیط دهان قرار می‌گیرد، حرکت مایع داخل این توبول‌ها در پاسخ به محرک‌های حرارتی، شیمیایی یا مکانیکی می‌تواند مسیرهای حسی دندان را تحریک کند و درد کوتاه و تیزی ایجاد کند. زمانی که علت دیگری برای این درد پیدا نشود، به این وضعیت حساسیت عاجی (Dentin Hypersensitivity) گفته می‌شود. [1،4]

سطح ریشه دندان برخلاف تاج با مینا پوشیده نیست و به‌طور طبیعی پوششی از سمان ریشه (Cementum) دارد. در صورت تحلیل لثه و نمایان‌شدن سطح ریشه، به‌ویژه اگر این پوشش محافظ نازک یا از بین رفته باشد، عاج زیرین می‌تواند بیشتر در معرض محیط دهان قرار گیرد و حساسیت ایجاد شود.

اما هر دردی که با سردی یا گرمی تحریک می‌شود الزاماً حساسیت عاجی نیست. درد کوتاهی که سریع فروکش می‌کند با دردی که پس از برداشتن محرک باقی می‌ماند یا بدون خوردن و آشامیدن شروع می‌شود، الگوی متفاوتی دارد. به همین دلیل در ارزیابی حساسیت دندان، فقط وجود درد مهم نیست؛ رفتار، شدت، محل و مدت درد نیز باید در کنار سایر یافته‌ها بررسی شوند. [3]

علت حساسیت دندان به سردی و گرمی و عوامل اصلی آن

مشکلات متفاوتی می‌توانند علامت مشابهی ایجاد کنند. پیدا کردن علت اهمیت دارد، زیرا روشی که برای عاج نمایان مناسب است لزوماً درمان پوسیدگی، ترک دندان یا مشکل پالپ نیست.

تحلیل لثه و نمایان‌شدن سطح حساس ریشه

وقتی لثه از موقعیت قبلی خود عقب می‌رود، بخشی از سطح ریشه دندان ممکن است نمایان شود. ریشه دندان مانند تاج با لایه ضخیم مینا محافظت نمی‌شود؛ بنابراین در صورت نمایان‌شدن عاج ریشه، تماس با آب سرد، هوای سرد یا بعضی مواد غذایی می‌تواند با تیرکشیدن همراه باشد. [1]

تحلیل لثه دلایل مختلفی دارد و مشاهده ریشه نمایان به‌تنهایی علت آن را مشخص نمی‌کند. اگر علاوه بر حساسیت، تغییر موقعیت لثه، خونریزی، التهاب یا نمایان‌شدن بیشتر ریشه دیده می‌شود، بهتر است وضعیت لثه نیز بررسی شود.

جرمگیری دندان ←

سایش، فرسایش و از دست رفتن ساختار دندان

از دست رفتن تدریجی ساختار محافظ دندان می‌تواند احتمال نمایان‌شدن عاج و ایجاد حساسیت را افزایش دهد. با این حال، همه انواع از دست رفتن ساختار دندان یک مکانیسم ندارند.

سایش ناشی از تماس دندان‌ها با یکدیگر (Attrition) می‌تواند در بعضی الگوهای دندان‌قروچه یا فشردن دندان‌ها دیده شود.

سایش مکانیکی خارجی (Abrasion) می‌تواند در اثر تماس مکانیکی مکرر با سطح دندان ایجاد شود؛ برای مثال مسواک‌زدن خشن و پرفشار، به‌ویژه در ناحیه نزدیک لثه، می‌تواند در کنار عوامل دیگر در از دست رفتن ساختار دندان نقش داشته باشد.

فرسایش دندانی (Erosion) به از دست رفتن شیمیایی ساختار دندان در اثر تماس با اسیدهایی گفته می‌شود که منشأ باکتریایی ندارند. تماس مکرر با مواد غذایی و نوشیدنی‌های اسیدی یا بعضی منابع داخلی اسید می‌تواند در این فرایند نقش داشته باشد. [4]

هدف این نیست که فرد از مسواک‌زدن یا مصرف هر ماده غذایی اسیدی بترسد. دفعات تماس، شدت، عادات فرد و وضعیت خود دندان‌ها اهمیت دارند.

اگر نواحی فرورفته، صاف یا ساییده در نزدیکی لثه یا سایر قسمت‌های دندان دیده می‌شوند، بهتر است علت از دست رفتن ساختار دندان پیش از انتخاب درمان مشخص شود.

پوسیدگی دندان

حساسیت به سرما یا گرما همیشه به معنی پوسیدگی نیست، اما پوسیدگی یکی از علت‌هایی است که باید در نظر گرفته شود.

با پیشرفت پوسیدگی و نزدیک‌ترشدن آن به قسمت‌های داخلی دندان، ممکن است پاسخ دندان به محرک‌های حرارتی نیز تغییر کند. نوع و شدت علامت به عمق ضایعه، وضعیت پالپ و عوامل دیگر بستگی دارد.

به همین دلیل نمی‌توان فقط بر اساس جمله «دندانم با آب سرد تیر می‌کشد» تشخیص داد که دندان پوسیده است یا خیر. معاینه و در بعضی موارد تصویربرداری برای مشخص‌کردن علت لازم است.

مشکلات اطراف ترمیم‌های قبلی

اگر حساسیت در دندانی ایجاد شده که قبلاً پر شده یا ترمیم دیگری روی آن انجام شده است، وضعیت خود دندان و ترمیم نیز باید بررسی شود.

شکستگی ترمیم، مشکلات حاشیه‌ای، پوسیدگی مجدد یا ترک در ساختار باقی‌مانده دندان می‌توانند علائم متفاوتی ایجاد کنند. از سوی دیگر، شروع حساسیت پس از یک درمان نیز به‌تنهایی به معنی ناموفق‌بودن درمان یا نیاز قطعی به عصب‌کشی نیست.

اگر درد پس از درمان به‌جای کاهش، بیشتر می‌شود، پس از حذف محرک باقی می‌ماند، خودبه‌خود شروع می‌شود یا با درد هنگام جویدن همراه است، بهتر است دندان دوباره ارزیابی شود.

ترک یا شکستگی دندان

ترک دندان همیشه با مشاهده ساده قابل تشخیص نیست و علائم آن نیز در همه افراد یکسان نیست.

بعضی دندان‌های ترک‌خورده ممکن است به تغییر دما یا فشار هنگام جویدن حساس شوند و بیمار نیز همیشه نتواند دقیقاً دندان عامل درد را مشخص کند. [4]

اگر حساسیت به‌طور ناگهانی در یک دندان شروع شده است، هنگام گاززدن یا جویدن درد دارید یا بخشی از دندان شکسته به نظر می‌رسد، باید احتمال ترک بررسی شود؛ در دندان‌های آسیب‌دیده و قابل‌حفظ، بسته به محل و وسعت آسیب ممکن است درمان‌هایی مانند روکش دندان نیز مطرح شوند.

روکش و بریج دندان ←

حساسیت پس از بلیچینگ دندان

حساسیت دندانی یکی از عوارضی است که ممکن است هنگام یا پس از بلیچینگ دندان در بعضی افراد ایجاد شود.

در بلیچینگ خانگی، زمان تماس دندان با ژل یکی از متغیرهایی است که می‌تواند بر حساسیت تأثیر بگذارد. یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز نشان داده است کاهش زمان تماس ژل بلیچینگ خانگی می‌تواند حساسیت را کاهش دهد، هرچند نتیجه به پروتکل مورد استفاده و شرایط فرد نیز وابسته است. [5]

بنابراین حساسیت در دوره بلیچینگ باید بر اساس روش درمان، شدت علامت و وضعیت دندان‌ها ارزیابی شود و بهتر است تغییر خودسرانه غلظت یا مدت مصرف مواد بلیچینگ جایگزین نظر دندانپزشک نشود.

بلیچینگ دندان ←

درگیری پالپ و دردهایی که به بررسی دقیق‌تر نیاز دارند

پالپ (Dental Pulp) بافت زنده داخل دندان است که حاوی عروق خونی، اعصاب و سلول‌های مختلف است. التهاب یا آسیب این بافت نیز می‌تواند با پاسخ غیرعادی به سرما یا گرما همراه شود.

با این حال، از روی یک علامت منفرد نمی‌توان وضعیت واقعی پالپ را تعیین کرد. تست‌های متداول دندانپزشکی نیز باید همراه با شرح حال بیمار، معاینه، مقایسه با دندان‌های دیگر و سایر یافته‌ها تفسیر شوند. مرور شواهد نشان می‌دهد تعیین دقیق وضعیت پالپ فقط بر اساس یک علامت یا یک تست منفرد محدودیت دارد. [3]

مدت و الگوی درد؛ سرنخی برای تشخیص حساسیت ساده از مشکل جدی‌تر

یکی از اطلاعات مهم برای دندانپزشک این است که پس از برداشتن محرک چه اتفاقی برای درد می‌افتد.

اگر با خوردن ماده سرد یک تیرکشیدن تیز ایجاد شود و پس از حذف محرک سریع فروکش کند، این الگو می‌تواند با حساسیت عاجی سازگار باشد؛ البته در صورت وجود نشانه‌های دیگر همچنان باید علت‌هایی مانند پوسیدگی، ترک یا سایر مشکلات بررسی شوند.

در مقابل، دردی که بعد از کناررفتن سردی یا گرمی باقی می‌ماند، بدون محرک شروع می‌شود، شب‌ها فرد را درگیر می‌کند یا شدت و دفعات آن در حال افزایش است، الگوی متفاوتی دارد و نیازمند بررسی دقیق‌تری است.

مدت درد یک سرنخ مهم است، اما به‌تنهایی وضعیت پالپ را تعیین نمی‌کند. [3]

درد هنگام جویدن نیز اطلاعات دیگری به این تصویر اضافه می‌کند؛ این علامت می‌تواند در شرایطی مانند ترک دندان، مشکلات ترمیم یا التهاب بافت‌های اطراف ریشه دیده شود و باید همراه سایر یافته‌ها ارزیابی شود.

این جدول ابزار تشخیص شخصی نیست. یک الگوی مشابه ممکن است در مشکلات مختلف دیده شود و تشخیص نهایی بر اساس مجموعه علائم، معاینه و در صورت نیاز بررسی‌های تکمیلی انجام می‌شود.