روکش زیرکونیا یا PFM؛ تفاوت‌هایی که در انتخاب مهم‌اند
انتخاب روکش زیرکونیا یا PFM فقط به این سؤال خلاصه نمی‌شود که کدام روکش زیباتر یا محکم‌تر است. زیرکونیا در طراحی‌های مختلفی مانند مونولیتیک و لایه‌دار ساخته می‌شود و همه انواع آن رفتار نوری و مکانیکی یکسانی ندارند. روکش PFM نیز ترکیبی از زیرساخت فلزی و پوشش سرامیکی است و نتیجه آن به نوع آلیاژ، طراحی و کیفیت ساخت وابسته است.
برای انتخاب بین این دو باید محل دندان، مقدار ساختار سالم باقی‌مانده، رنگ دندان یا Core زیر روکش، فضای موجود، بایت، نیروهای جویدن، نیاز زیبایی و کیفیت ساخت لابراتوار در کنار هم بررسی شوند. بنابراین جدیدتر بودن زیرکونیا یا سابقه طولانی‌تر PFM به‌تنهایی مشخص نمی‌کند کدام گزینه برای یک بیمار مناسب‌تر است.
پاسخ سریع: روکش زیرکونیا یا PFM را نمی‌توان فقط براساس زیبایی یا استحکام انتخاب کرد. PFM از زیرساخت فلزی و پوشش سرامیکی تشکیل می‌شود، در حالی که زیرکونیا می‌تواند به‌صورت مونولیتیک یا لایه‌دار ساخته شود. نبود زیرساخت فلزی در زیرکونیا می‌تواند در بعضی شرایط طراحی زیبایی را متفاوت کند، اما همه زیرکونیاها شفافیت یکسانی ندارند. PFM نیز در صورت طراحی و ساخت مناسب همچنان یکی از گزینه‌های قابل‌بررسی است. محل دندان، رنگ پایه، فضای موجود، بایت، ساختار باقی‌مانده دندان و کیفیت ساخت می‌توانند انتخاب نهایی را تغییر دهند.
روکش زیرکونیا یا PFM در یک نگاه
مهم‌ترین تفاوت این دو روکش در ساختار ماده و نحوه طراحی آن‌ها است. با این حال، هیچ ردیف از جدول زیر به‌تنهایی برای انتخاب درمان کافی نیست.
| معیار | زیرکونیا | PFM |
|---|---|---|
| ساختار | زیرکونیایی؛ مونولیتیک یا لایه‌دار | زیرساخت فلزی + پوشش سرامیکی |
| وجود فلز | ندارد | دارد |
| ظاهر | وابسته به نوع زیرکونیا، ضخامت، رنگ پایه و طراحی | وابسته به پوشش فلز، رنگ و طراحی |
| رفتار مکانیکی | به نوع زیرکونیا و مونولیتیک یا لایه‌دار بودن وابسته است | وابسته به طراحی؛ لایه سرامیکی می‌تواند دچار Chipping شود |
| لب‌پریدگی | بیشتر در طراحی‌های لایه‌دار مطرح است | لایه سرامیکی روی فلز نیز ممکن است لب‌پر شود |
| فیت روکش | وابسته به تراش، طراحی و فرایند ساخت | وابسته به تراش، طراحی و فرایند ساخت |
| دندان جلو | قابل‌بررسی | قابل‌بررسی |
| دندان عقب | قابل‌بررسی | قابل‌بررسی |
| هزینه | وابسته به نوع زیرکونیا و ساخت | وابسته به آلیاژ و ساخت |
| انتخاب نهایی | وابسته به شرایط دندان و بیمار | وابسته به شرایط دندان و بیمار |
بنابراین عبارت‌هایی مثل «زیرکونیا همیشه بهتر است» یا «PFM همیشه محکم‌تر است» برای تصمیم درمانی کافی نیستند.
در روکش و بریج دندان، انتخاب ماده فقط یکی از بخش‌های طرح درمان است و باید همراه با وضعیت دندان، فضای موجود، بایت و نیاز زیبایی بررسی شود.
بررسی درمان روکش و بریج
نوع ماده براساس وضعیت دندان، بایت و نیاز درمانی انتخاب می‌شود.
ساختار دو روکش؛ زیرکونیا در برابر فلز-سرامیک
گاهی زیرکونیا با عنوان «روکش تمام‌سرامیک» معرفی می‌شود، اما این اصطلاح گسترده‌تر از زیرکونیاست. برای مقایسه دقیق‌تر بهتر است نوع زیرکونیا و طراحی آن مشخص باشد.
زیرکونیا مونولیتیک و لایه‌دار یکسان نیستند
زیرکونیا یک ماده واحد با خصوصیات ثابت نیست. ترکیب، میزان پایدارکننده، ریزساختار و نوع طراحی می‌توانند ویژگی‌های آن را تغییر دهند.
در زیرکونیای مونولیتیک بیشتر ساختار روکش به‌صورت یکپارچه از زیرکونیا ساخته می‌شود. این طراحی لایه خارجی گسترده‌ای از سرامیک زیبایی ندارد و به همین دلیل الگوی مشکلات مکانیکی آن با زیرکونیای لایه‌دار یکسان نیست.
در زیرکونیای لایه‌دار یک زیرساخت زیرکونیایی وجود دارد و روی آن لایه سرامیکی قرار می‌گیرد. این لایه مانند سایر سرامیک‌های ونیرشده می‌تواند در معرض لب‌پریدگی قرار گیرد.
در نتیجه وقتی درباره «استحکام روکش زیرکونیا» صحبت می‌کنیم باید مشخص باشد منظور چه نوع زیرکونیا و چه طراحی‌ای است.
PFM؛ زیرساخت فلزی با پوشش سرامیکی
PFM مخفف Porcelain Fused to Metal است و در فارسی معمولاً «روکش فلز-سرامیک» یا «روکش پی اف ام» گفته می‌شود.
این روکش از یک زیرساخت فلزی و لایه سرامیکی روی آن تشکیل می‌شود. فلز بخش زیرین ساختار را تشکیل می‌دهد و سرامیک ظاهر دندان‌مانند روکش را ایجاد می‌کند.
PFM سابقه بالینی طولانی دارد، اما سابقه بیشتر به معنی مناسب‌بودن آن برای همه بیماران نیست. نوع آلیاژ، فضای در دسترس، کیفیت لایه‌گذاری سرامیک، طراحی حاشیه و فیت نهایی در نتیجه درمان نقش دارند.
زیبایی، رنگ و لبه لثه؛ تفاوتی که بیشتر دیده می‌شود
نبود زیرساخت فلزی یکی از تفاوت‌های مهم زیرکونیا با PFM است، اما از این ویژگی نباید نتیجه گرفت که هر روکش زیرکونیایی در هر دندانی طبیعی‌تر دیده می‌شود.
شفافیت زیرکونیا به نوع ماده، ترکیب، ضخامت، ریزساختار و فرایند ساخت وابسته است. بعضی انواع زیرکونیا نور را بیشتر عبور می‌دهند و بعضی انواع مات‌تر هستند.
یک نکته مهم این است:
شفافیت بیشتر همیشه مساوی ظاهر بهتر نیست.
اگر دندان پایه یا Core زیر روکش تیره باشد، توانایی پوشاندن رنگ زیرین یا همان Masking اهمیت پیدا می‌کند. در مقابل، وقتی رنگ پایه مناسب است، ویژگی‌های نوری ماده می‌توانند در طراحی ظاهری روکش اهمیت بیشتری داشته باشند.
در PFM نیز زیرساخت فلزی باید در طراحی نهایی به‌درستی مدیریت شود. وجود فلز به‌تنهایی به این معنی نیست که همه روکش‌های PFM حتماً بعد از مدتی یک خط تیره مشخص کنار لثه ایجاد می‌کنند؛ ظاهر این ناحیه می‌تواند تحت تأثیر طراحی روکش و شرایط بافت اطراف نیز قرار بگیرد.
در هر دو نوع روکش، انتخاب رنگ، فرم، ضخامت و کیفیت کار لابراتوار می‌توانند به‌اندازه نام ماده در ظاهر نهایی اهمیت داشته باشند.
استحکام، لب‌پریدگی و دوام؛ نام ماده همه‌چیز را مشخص نمی‌کند
وقتی بیمار می‌گوید «روکش شکسته»، ممکن است چند اتفاق متفاوت رخ داده باشد که نباید با هم یکی گرفته شوند.
- Fracture یا شکست: شکست ساختار اصلی روکش است.
- Chipping یا لب‌پریدگی: جداشدن یا شکستن بخشی از سرامیک سطحی است؛ موضوعی که به‌خصوص در طراحی‌های لایه‌دار اهمیت دارد.
- Decementation یا جداشدن روکش: روکش از دندان جدا می‌شود، بدون اینکه الزاماً ساختار خود روکش شکسته باشد.
این تفکیک مهم است، چون علت و مسیر رسیدگی به هرکدام می‌تواند متفاوت باشد.
در روکش‌های تک‌واحدی متکی بر دندان طبیعی، شواهد بالینی جدید نشان می‌دهند بعضی طراحی‌های زیرکونیایی و روکش‌های متال‌سرامیک می‌توانند بقای بالینی قابل‌مقایسه‌ای داشته باشند. در عین حال، طراحی‌های مونولیتیک زیرکونیا مشکل Chipping لایه ونیر را کمتر از طراحی‌های کاملاً لایه‌دار مطرح می‌کنند.
اما دوام واقعی روکش فقط تابع ماده نیست. عوامل مهم می‌توانند شامل این موارد باشند:
- مقدار ساختار سالم باقی‌مانده دندان؛
- تراش مناسب؛
- کیفیت فیت روکش؛
- نحوه اتصال یا سمان‌کردن؛
- بایت؛
- نیروهای جویدن؛
- دندان‌قروچه؛
- ضخامت ماده؛
- نوع طراحی؛
- و کیفیت ساخت.
اگر روکش قبلاً در جای خود بوده و حالا شل یا جدا شده است، بررسی علت افتادن روکش دندان مهم‌تر از مقایسه صرف جنس روکش می‌شود؛ چون وضعیت دندان زیر روکش، گیر و اتصال روکش و نیروهای جویدن هم باید ارزیابی شوند.
به همین دلیل دادن عدد ثابتی مثل «زیرکونیا دقیقاً X سال عمر می‌کند» یا «PFM حتماً Y سال دوام دارد» تصمیم علمی دقیقی ایجاد نمی‌کند.
فرم مشاوره عمومی
روکش زیرکونیا بهتر است یا PFM؟
برای همه بیماران یک پاسخ وجود ندارد. سؤال بهتر این است که کدام طراحی برای شرایط دندان مشخص مناسب‌تر است؟
| شرایط | آنچه در انتخاب اهمیت بیشتری دارد |
|---|---|
| دندان جلویی | رنگ پایه، نیاز زیبایی، خواص نوری ماده و ضخامت |
| دندان عقب | بایت، فضای موجود، نیروهای جویدن و طراحی |
| دندان پایه تیره | توانایی Masking در کنار نیاز زیبایی |
| فضای محدود برای روکش | ضخامت موردنیاز طراحی انتخاب‌شده |
| دندان‌قروچه | طراحی روکش، بایت، ضخامت و کیفیت سطح؛ نه فقط نام ماده |
| زیبایی اولویت بالایی دارد | نوع دقیق زیرکونیا، رنگ پایه و کیفیت لابراتوار |
| دندان عصب‌کشی شده است | ساختار سالم باقی‌مانده و کیفیت بازسازی دندان |
| بودجه محدود است | قیمت یکی از معیارهاست، نه تنها معیار |
| سابقه پزشکی مرتبط یا نگرانی درباره ترکیب فلزی وجود دارد | نوع آلیاژ PFM و گزینه‌های دیگر بررسی شوند |
| روکش روی ایمپلنت قرار می‌گیرد | معیارها با روکش روی دندان طبیعی متفاوت است؛ جداگانه بررسی می‌شود |
در دندانی که قبلاً عصب‌کشی و درمان ریشه شده است، انتخاب زیرکونیا یا PFM نباید به‌صورت خودکار انجام شود؛ مقدار و توزیع ساختار سالم باقی‌مانده و کیفیت بازسازی دندان همچنان از عوامل اصلی تصمیم هستند.
درمان ریشه و بازسازی دندان
پس از درمان ریشه، ساختار باقی‌مانده دندان در طرح روکش اهمیت دارد.
بنابراین نمی‌توان فقط با دیدن اینکه دندان عصب‌کشی شده است، زیرکونیا یا PFM را به‌صورت خودکار انتخاب کرد.
به همین شکل، در بیمار دارای دندان‌قروچه نیز نمی‌توان فقط از روی نام «زیرکونیا» یا «PFM» نسخه صادر کرد. وضعیت بایت، نیروها و طراحی کل درمان باید ارزیابی شوند.
پس جمله‌های ساده‌ای مثل:
دندان جلو = همیشه زیرکونیا
یا:
دندان عقب = همیشه PFM
قانون علمی قابل‌اعتمادی نیستند.
بایت، دندان‌قروچه و دندان مقابل؛ نقش سطح روکش در نتیجه
یکی از نگرانی‌های رایج درباره زیرکونیا این است که آیا باعث سایش دندان مقابل می‌شود.
پاسخ را نمی‌توان فقط با «سخت‌بودن زیرکونیا» توضیح داد. وضعیت سطح روکش نیز اهمیت زیادی دارد.
سطحی که به‌درستی پرداخت و پولیش شده با سطح زبر، تنظیم‌شده و پرداخت‌نشده رفتار یکسانی ندارد. شواهد موجود نشان می‌دهند پولیش مناسب زیرکونیای مونولیتیک می‌تواند در کنترل سایش دندان مقابل اهمیت داشته باشد و نوع Finish سطح را نباید نادیده گرفت.
Glazing و Polishing نیز دو فرایند کاملاً یکسان نیستند. اگر تماس‌های بایت روی روکش اصلاح شوند، کیفیت پرداخت مجدد سطح بعد از این اصلاح اهمیت پیدا می‌کند.
بنابراین دو ادعای مطلق زیر هر دو مناسب نیستند:
- «زیرکونیا حتماً دندان مقابل را می‌ساید.»
- «زیرکونیا هیچ سایشی ایجاد نمی‌کند.»
شرایط تماس، کیفیت سطح، بایت و عادات بیمار باید در کنار ماده بررسی شوند.
هزینه زیرکونیا و PFM؛ تفاوت قیمت از کجا می‌آید؟
قیمت یک روکش فقط به این بستگی ندارد که نام آن «زیرکونیا» یا «PFM» باشد.
هزینه می‌تواند تحت تأثیر این موارد قرار بگیرد:
- نوع دقیق زیرکونیا؛
- مونولیتیک یا لایه‌دار بودن؛
- نوع آلیاژ PFM؛
- تعداد واحدها؛
- وضعیت دندان پایه؛
- نیاز به بازسازی Core؛
- روکش موقت؛
- پیچیدگی طراحی؛
- تکنیک ساخت؛
- و لابراتوار.
در نتیجه ارزان‌تر یا گران‌تر بودن یک گزینه به‌تنهایی کیفیت یا مناسب‌بودن درمان را مشخص نمی‌کند.
هزینه دقیق نیز با توجه به نوع روکش، شرایط دندان و مراحل موردنیاز درمان مشخص می‌شود.
انتخاب نهایی؛ اول شرایط دندان، بعد نام ماده
انتخاب درست بین زیرکونیا و PFM زمانی انجام می‌شود که چند عامل در کنار هم دیده شوند:
- جلو یا عقب بودن دندان؛
- رنگ دندان یا Core؛
- وضعیت لثه؛
- مقدار و توزیع ساختار سالم باقی‌مانده؛
- کیفیت بازسازی دندان؛
- بایت و نیروهای جویدن؛
- دندان‌قروچه؛
- فضای موجود برای ماده؛
- انتظار بیمار از ظاهر؛
- نوع دقیق زیرکونیا؛
- نوع آلیاژ PFM؛
- کیفیت طراحی و ساخت؛
- و هزینه.
در یک بیمار ممکن است زیرکونیای مونولیتیک گزینه مناسبی باشد، در بیمار دیگر طراحی زیرکونیایی متفاوتی بررسی شود و در شرایط دیگری PFM همچنان انتخاب قابل‌قبولی باشد.
انتخاب درست بین زیرکونیا و PFM از ترکیب شرایط دندان، طراحی روکش و کیفیت ساخت به دست می‌آید، نه صرفاً نام ماده.
اگر بین زیرکونیا و PFM مردد هستید، برای بررسی روکش در روشنا می‌توانید وقت ارزیابی بگیرید؛ انتخاب نهایی باید بعد از بررسی دندان، لثه، بایت، فضای موجود و نیاز درمانی انجام شود.
هماهنگی ارزیابی روکش
وضعیت دندان، لثه، بایت و نیاز درمانی پیش از انتخاب بررسی می‌شوند.
سؤالات متداول
روکش زیرکونیا بهتر است یا PFM؟
برای همه بیماران پاسخ یکسانی وجود ندارد. محل دندان، بایت، فضای موجود، رنگ دندان پایه، نوع زیرکونیا، وضعیت دندان و نیاز زیبایی باید در کنار هم بررسی شوند.
روکش PFM چیست؟
PFM یا روکش فلز-سرامیک از یک زیرساخت فلزی و پوشش خارجی سرامیکی تشکیل می‌شود. سرامیک ظاهر دندان‌مانند روکش را ایجاد می‌کند و نتیجه نهایی به طراحی و کیفیت ساخت وابسته است.
کدام روکش ظاهر طبیعی‌تری دارد؟
نمی‌توان برای همه بیماران یک ماده را طبیعی‌تر دانست. نوع زیرکونیا، ضخامت، رنگ دندان پایه، توانایی Masking، طراحی روکش و کیفیت ساخت لابراتوار همگی روی ظاهر نهایی اثر دارند.
آیا PFM همیشه کنار لثه خط تیره ایجاد می‌کند؟
خیر. وجود زیرساخت فلزی به‌تنهایی به معنی ایجاد حتمی خط تیره کنار لثه نیست. طراحی روکش و شرایط بافت اطراف نیز می‌توانند روی ظاهر این ناحیه اثر بگذارند.
آیا زیرکونیا نمی‌شکند؟
خیر. هیچ روکش دندانی شکست‌ناپذیر نیست. نوع زیرکونیا، طراحی روکش، ضخامت، بایت و شرایط استفاده در خطر شکست یا لب‌پریدگی اهمیت دارند.
برای دندان عصب‌کشی‌شده زیرکونیا بهتر است یا PFM؟
نام ماده به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. مقدار و توزیع ساختار سالم باقی‌مانده و کیفیت بازسازی دندان از عوامل مهم تصمیم هستند. انتخاب ماده و طراحی روکش باید بعد از ارزیابی این شرایط انجام شود.
عمر زیرکونیا بیشتر است یا PFM؟
نمی‌توان برای همه بیماران یک عدد یا برنده ثابت تعیین کرد. هر دو می‌توانند عملکرد بالینی مناسبی داشته باشند و دوام آن‌ها به شرایط دندان، طراحی، بایت، کیفیت ساخت و مراقبت وابسته است.
روکش ایمپلنت هم با همین معیارها انتخاب می‌شود؟
اگر روکش قرار است روی ایمپلنت دندان ساخته شود، نوع اتصال، فضای پروتزی و طرح درمان ایمپلنت هم وارد تصمیم می‌شوند؛ به همین دلیل معیارهای انتخاب ماده با روکش روی دندان طبیعی کاملاً یکسان نیستند.
منابع علمی
- A Systematic Review and Meta-analysis Evaluating the Survival, Failure, and Complication Rates of Metal-Ceramic, Veneered, and Monolithic All-Ceramic Tooth-Supported Single Crowns—Part 1
- Translucency of recent zirconia materials and material-related variables affecting their translucency: a systematic review and meta-analysis
- An evaluation of antagonist enamel wear opposing full-coverage zirconia crowns versus other ceramics full-coverage crowns and natural enamel: an umbrella review
- Ferrule dimensions and restoration outcomes in endodontically treated teeth: a systematic review and meta-analysis
تهیه و تدوین: تیم محتوای کلینیک روشنا
بازبینی فنی لابراتواری: توحید اعظم، کارشناس پروتز دندانی و بازبین فنی لابراتواری
آخرین بازبینی محتوا: 1405/08/09
