روش شستن دندان مصنوعی؛ شوینده‌های مناسب و ممنوع

چرا شستن صحیح دندان مصنوعی اهمیت دارد؟

شستن دندان مصنوعی فقط برای از بین بردن بوی بد یا حفظ ظاهر آن نیست؛ این کار از تجمع پلاک و رسوبات جلوگیری می‌کند و به سالم ماندن لثه، زبان و دندان‌های طبیعی کمک می‌کند. وقتی نظافت به یک عادت روزانه تبدیل شود، هم استفاده از پروتز راحت‌تر می‌شود و هم احتمال التهاب و نیاز به تعمیر زودهنگام کمتر خواهد شد.

سطح دندان مصنوعی می‌تواند محل تجمع بقایای غذا، پلاک و بیوفیلم میکروبی، رنگ‌دانه‌های غذایی، قارچ‌ها، باکتری‌ها و باقی‌مانده چسب پروتز باشد. تجمع این مواد ممکن است باعث بوی نامطبوع، تغییر رنگ، زبرشدن سطح و تحریک بافت‌های دهان شود.

بیوفیلم به لایه‌ای چسبنده از میکروارگانیسم‌ها گفته می‌شود که روی سطح پروتز تشکیل می‌شود و همیشه فقط با آبکشی ساده از بین نمی‌رود. تمیزکردن روزانه پروتز به کاهش این لایه و جلوگیری از انباشته‌شدن رسوبات کمک می‌کند.

بهداشت نامناسب پروتز، تمیزنکردن زبان و مخاط دهان، نامتناسب‌بودن پروتز و استفاده مداوم از آن هنگام خواب از عوامل مرتبط با التهاب مخاط زیر پروتز یا استوماتیت پروتزی هستند. این وضعیت ممکن است با قرمزی، سوزش، ناراحتی یا افزایش بیوفیلم‌های حاوی کاندیدا همراه باشد. [۴]

مراقبت مؤثر فقط به شستن خود دندان مصنوعی محدود نمی‌شود. لثه‌ها، زبان، کام، دندان‌های طبیعی باقی‌مانده و اطراف ایمپلنت‌ها نیز باید به‌صورت جداگانه تمیز شوند.

روش شستن دندان مصنوعی در هفت مرحله

برای شستن دندان مصنوعی، ترتیب کار مهم است: اول باید خطر افتادن و شکستن پروتز را کم کرد، سپس ذرات غذا را جدا کرد و در پایان همه سطوح را با فشار مناسب تمیز و کاملاً آبکشی کرد. این هفت مرحله یک روال ساده و قابل‌اجرا برای بیشتر پروتزهای متحرک است؛ بااین‌حال، جنس‌های خاص و پروتزهای دارای قطعات فلزی یا اتچمنت به دستور اختصاصی نیاز دارند.

1. ۱

   مرحله اول؛ محل شست‌وشو را ایمن کنید

   دندان مصنوعی، به‌خصوص پروتزهای آکریلی و فلیپرهای ظریف، ممکن است با افتادن روی سنگ، سرامیک یا کف سخت ترک بخورند یا بشکنند.

   پیش از شروع شست‌وشو:

   • سینک را با مقداری آب پر کنید؛
   • یا یک حوله ضخیم و تاشده داخل سینک قرار دهید؛
   • پروتز را بالای سطح سخت و خالی نشویید؛
   • هنگام گرفتن پروتز مراقب نواحی باریک، گیره‌ها و اجزای ظریف باشید.

   تمیزکردن پروتز روی سینک پر از آب یا سطح نرم، احتمال شکستگی در صورت افتادن را کاهش می‌دهد. [۷]

2. ۲

   مرحله دوم؛ دست‌ها را بشویید و پروتز را آرام خارج کنید

   پیش از خارج‌کردن دندان مصنوعی، دست‌ها را با آب و صابون بشویید.

   پروتز کامل را بدون فشار یا حرکت ناگهانی از دهان خارج کنید. پروتز پارسیل نیز باید از دو طرف و در مسیر صحیح بیرون آورده شود. کشیدن پروتز پارسیل فقط از یک سمت می‌تواند به گیره‌ها، پایه پروتز یا دندان‌های طبیعی فشار وارد کند.

   اگر پروتز به‌سختی خارج می‌شود:

   • آن را با فشار شدید نکشید؛
   • از چاقو، پنس، ابزار فلزی یا جسم نوک‌تیز استفاده نکنید؛
   • گیره‌های پروتز را خم نکنید؛
   • برای یادگیری مسیر صحیح خارج‌کردن، از دندانپزشک کمک بگیرید.
3. ۳

   مرحله سوم؛ ذرات آزاد را آبکشی کنید

   پروتز را زیر جریان ملایم آب خنک یا ولرم بگیرید تا ذرات آزاد غذا و باقی‌مانده چسب جدا شوند.

   آبکشی اولیه کمک می‌کند ذرات درشت هنگام برس‌زدن روی سطح پروتز کشیده نشوند. آب نباید آن‌قدر داغ باشد که موجب تغییر شکل مواد پروتز شود.

4. ۴

   مرحله چهارم؛ تمام سطوح پروتز را برس بزنید

   فقط دندان‌های جلویی را تمیز نکنید. قسمت‌های زیر نیز باید با دقت برس زده شوند:

   • سطوح خارجی دندان‌های مصنوعی؛
   • پشت دندان‌ها؛
   • سطح داخلی در تماس با لثه؛
   • شیار میان دندان‌ها و پایه؛
   • لبه‌ها و فلنج‌های پروتز؛
   • اطراف گیره‌های پروتز پارسیل؛
   • محل اتصال فلز به آکریل؛
   • حفره‌های اتچمنت اوردنچر؛
   • سطح زیرین فلیپر یا پروتز تک‌دندانی.

   برس را با فشار ملایم و کنترل‌شده حرکت دهید. استفاده از برس زبر یا مواد ساینده می‌تواند سطح پروتز را خراش دهد و تجمع لکه و بیوفیلم را در آینده آسان‌تر کند.

5. ۵

   مرحله پنجم؛ از پاک‌کننده مناسب استفاده کنید

   شوینده باید غیرساینده و با جنس پروتز سازگار باشد. برای بسیاری از پروتزهای معمولی، یکی از گزینه‌های زیر قابل‌استفاده است:

   • پاک‌کننده مخصوص دندان مصنوعی؛
   • خمیر غیرساینده مخصوص پروتز؛
   • مقدار کمی صابون مایع ملایم و قابل‌آبکشی؛
   • قرص یا محلول مخصوص، مطابق دستور محصول.

   پروتزهای دارای فلز، آستر نرم، مواد انعطاف‌پذیر یا اتچمنت ممکن است دستور مراقبتی متفاوتی داشته باشند. دستور دندانپزشک و سازنده ماده بر توصیه‌های عمومی اولویت دارد.

6. ۶

   مرحله ششم؛ در صورت نیاز از محلول خیساندن استفاده کنید

   قرص‌ها و محلول‌های مخصوص می‌توانند به نرم‌شدن رسوبات سطحی، کاهش بو و کنترل بخشی از بیوفیلم کمک کنند. پروتز را فقط برای مدت درج‌شده روی بسته‌بندی داخل محلول قرار دهید.

   مدت طولانی‌تر خیساندن الزاماً پاک‌کنندگی بیشتری ایجاد نمی‌کند و ممکن است به برخی آسترهای نرم، فلزات یا مواد انعطاف‌پذیر آسیب بزند.

7. ۷

   مرحله هفتم؛ پروتز را کاملاً آبکشی کنید

   پاک‌کننده‌ها برای بلعیدن یا باقی‌ماندن روی پروتز ساخته نشده‌اند.

   پس از برس‌زدن یا خیساندن:

   • پروتز را با آب تمیز کاملاً آبکشی کنید؛
   • مطمئن شوید کف یا باقی‌مانده شوینده روی آن نمانده است؛
   • محلول استفاده‌شده را دور بریزید؛
   • محلول قرص را برای نوبت بعد نگه ندارید.

   راهنماهای علمی توصیه می‌کنند پروتز روزانه با ترکیبی از برس‌زدن و یک پاک‌کننده مؤثر و غیرساینده تمیز و پیش از قرارگرفتن در دهان کاملاً آبکشی شود. [۱]

دندان مصنوعی را با چه چیزی بشوییم؟

بهترین شوینده، محصولی نیست که بیشترین کف یا بوی قوی را داشته باشد؛ بلکه باید با جنس پروتز سازگار باشد و سطح آن را خراش ندهد. در بیشتر موارد، آب خنک یا ولرم، برس نرم و شوینده غیرساینده پایه اصلی مراقبت‌اند و قرص‌های پاک‌کننده فقط در صورت سازگاری، نقش مکمل دارند.

برای بسیاری از پروتزهای معمولی، آب خنک یا ولرم، برس مناسب و پاک‌کننده غیرساینده مخصوص پروتز، انتخاب عمومی و محافظه‌کارانه‌تری هستند.

یک شوینده واحد را نمی‌توان برای تمام انواع دندان مصنوعی بهترین دانست. وجود فلز، آستر نرم، ماده انعطاف‌پذیر، اتچمنت یا اجزای ایمپلنتی می‌تواند انتخاب شوینده را تغییر دهد. [۵] به همین دلیل، روش مراقبت از انواع پروتزهای متحرک و دندان مصنوعی باید با جنس پایه، وجود اجزای فلزی یا اتچمنت و طراحی هر پروتز هماهنگ شود.

مسواک دندان مصنوعی چه ویژگی‌هایی داشته باشد؟

برس دندان مصنوعی باید بتواند هم سطح دندان‌ها و لثه مصنوعی و هم بخش‌های داخلی، شیارها و اطراف گیره‌ها را تمیز کند؛ بدون آنکه سطح پروتز را خش بیندازد. انتخاب برس مناسب، همراه با فشار ملایم و حرکت منظم، از خودِ شدت برس‌زدن مهم‌تر است.

برس مناسب پروتز باید موهای نرم یا متناسب با دستور سازنده و دسته‌ای قابل‌کنترل داشته باشد.

بعضی برس‌های مخصوص دندان مصنوعی دو قسمت دارند:

• بخش پهن برای تمیزکردن دندان‌ها و سطوح خارجی؛
• بخش باریک‌تر برای شیارها و سطح داخلی پروتز.

برای سالمندان یا افرادی که قدرت و کنترل دست کمتری دارند، دسته ضخیم و غیرلغزنده می‌تواند استفاده از برس را آسان‌تر کند.

برس مخصوص پروتز بهتر است از مسواکی که برای دندان‌های طبیعی استفاده می‌شود جدا باشد. نرم‌بودن برس نیز به‌تنهایی کافی نیست؛ تمام سطوح باید با یک مسیر منظم و فشار کنترل‌شده تمیز شوند.

آیا می‌توان دندان مصنوعی را با خمیردندان شست؟

پاسخ کوتاه این است: هر خمیردندانی برای پروتز مناسب نیست. بسیاری از خمیردندان‌های معمولی، به‌ویژه انواع سفیدکننده و جرم‌گیر، ذرات ساینده دارند و ممکن است سطح آکریلی را مات و خراش‌دار کنند؛ بنابراین انتخاب پاک‌کننده باید بر اساس جنس پروتز و توصیه سازنده یا دندانپزشک باشد.

همه خمیردندان‌ها از نظر سایندگی یکسان نیستند. بعضی راهنماها استفاده از خمیردندان بسیار ملایم را قابل‌قبول می‌دانند؛ در مقابل، برخی راهنماهای بیمارستانی توصیه می‌کنند از خمیردندان‌های معمولی روی پروتز آکریلی اجتناب شود، زیرا ممکن است سطح آن را خراش دهند. [۷]

برای مراقبت عمومی و محافظه‌کارانه:

• از خمیردندان سفیدکننده استفاده نکنید؛
• خمیردندان‌های جرم‌گیر یا مخصوص افراد سیگاری مناسب نیستند؛
• از محصولاتی که ذرات زبر یا محسوس دارند استفاده نکنید؛
• در صورت نیاز، خمیر مخصوص و غیرساینده پروتز انتخاب کنید؛
• برای دندان‌های طبیعی باقی‌مانده از خمیردندان فلورایددار مناسب استفاده کنید.

بنابراین خمیردندان معمولی را نمی‌توان برای تمام پروتزها ممنوع یا مناسب دانست؛ اما به‌دلیل مشخص‌نبودن سایندگی محصولات مختلف، پاک‌کننده مخصوص پروتز یا صابون مایع ملایم معمولاً انتخاب مطمئن‌تری است.

قرص شست‌وشوی دندان مصنوعی چگونه استفاده می‌شود؟

قرص شست‌وشو زمانی مفید است که درست و به‌عنوان مکمل برس‌زدن استفاده شود. قرص را باید در مقدار آب و مدت‌زمانی که روی بسته‌بندی نوشته شده حل کرد؛ خیساندن طولانی‌تر یا استفاده مستقیم از قرص روی پروتز، به معنی تمیزی بیشتر نیست و حتی ممکن است به بعضی مواد آسیب بزند.

قرص‌های پاک‌کننده در آب حل می‌شوند و محلول جوشان ایجاد می‌کنند. این محلول می‌تواند به جداشدن بعضی بقایا، کاهش بو و کنترل بخشی از بیوفیلم کمک کند.

مرور نظام‌مند و متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۴ نشان داد ترکیب برس‌زدن و قرص‌های جوشان، در مقایسه با برس‌زدن به‌تنهایی، می‌تواند کاهش بیشتری در بیوفیلم و شمار باکتری‌ها ایجاد کند. بااین‌حال، نتایج مربوط به رنگ و ثبات ابعادی به غلظت محصول، زمان تماس و جنس پروتز وابسته‌اند. [۲]

آیا قرص شست‌وشو جای مسواک را می‌گیرد؟

خیر. قرص پاک‌کننده معمولاً مکمل نظافت مکانیکی است و جای برس‌زدن دقیق تمام سطوح را نمی‌گیرد.

محلول ممکن است به نواحی دور از دسترس کمک کند، اما رسوبات چسبیده و بیوفیلم بالغ همیشه فقط با خیساندن کاملاً حذف نمی‌شوند. شواهد موجود نیز نشان می‌دهند روش ترکیبی مکانیکی و شیمیایی معمولاً مؤثرتر از اتکا به یک روش منفرد است. [۳]

روش صحیح استفاده از قرص شست‌وشو

1. ۱

   یک ظرف تمیز آماده کنید.

2. ۲

   آب را با دمای درج‌شده روی بسته‌بندی داخل ظرف بریزید.

3. ۳

   قرص را داخل آب حل کنید.

4. ۴

   پروتز را فقط برای مدت تعیین‌شده در محلول قرار دهید.

5. ۵

   در صورت توصیه محصول، پس از خیساندن آن را با برس نرم تمیز کنید.

6. ۶

   پروتز را با آب تمیز کاملاً آبکشی کنید.

7. ۷

   محلول استفاده‌شده را دور بریزید.

قرص را مستقیماً روی سطح پروتز قرار ندهید. ابتدا باید در مقدار آب توصیه‌شده حل شود.

چه موادی برای شستن دندان مصنوعی ممنوع یا پرخطرند؟

بسیاری از آسیب‌های پروتز از تلاش برای تمیزکردن سریع با مواد قوی یا وسایل خانگی شروع می‌شوند. حرارت زیاد می‌تواند شکل پروتز را تغییر دهد، مواد ساینده سطح آن را زبر کنند و محلول‌های نامناسب به فلز یا آستر نرم آسیب بزنند؛ پس پاکیزگی باید با سازگاری ماده شوینده همراه باشد.

آب جوش و حرارت زیاد

آب بسیار داغ یا جوش ممکن است بعضی پایه‌های پروتز را تغییر شکل دهد و تطابق آن‌ها را با لثه مختل کند.

پروتز را داخل موارد زیر قرار ندهید:

• آب جوش؛
• ماشین ظرف‌شویی؛
• ظرف روی اجاق؛
• کنار بخاری یا منبع حرارتی؛
• محلول پاک‌کننده با آبی داغ‌تر از دستور محصول.

اگر پروتز پس از تماس با حرارت بدشکل شده یا دیگر به‌درستی در دهان قرار نمی‌گیرد، آن را با فشار جا نزنید. پروتز باید توسط دندانپزشک یا لابراتوار بررسی شود.

وایتکس خانگی

استفاده خودسرانه از وایتکس خانگی برای دندان مصنوعی توصیه نمی‌شود. غلظت، مدت تماس و جنس پروتز بر اثر محلول‌های حاوی هیپوکلریت سدیم تأثیر دارند.

این مواد ممکن است:

• رنگ بخش لثه‌ای پروتز را تغییر دهند؛
• به بعضی آسترهای نرم آسیب بزنند؛
• اجزای فلزی را کدر یا دچار خوردگی کنند؛
• در صورت آبکشی ناقص، مخاط دهان را تحریک کنند.

پروتز پارسیل کروم‌کبالت و هر پروتز دارای اجزای فلزی نباید بدون دستور تخصصی در محلول حاوی کلر قرار گیرد. اگر برای یک پروتز کاملاً آکریلی محلول تخصصی حاوی هیپوکلریت توصیه شده است، غلظت و زمان تماس باید دقیقاً مطابق دستور دندانپزشک یا محصول باشد.

وایتکس را هرگز با سرکه، جرم‌گیر، اسید، آمونیاک یا مواد پاک‌کننده دیگر مخلوط نکنید؛ ترکیب این مواد می‌تواند گازهای سمی تولید کند.

سرکه و جوش‌شیرین

سرکه و جوش‌شیرین نباید به‌عنوان شوینده استاندارد برای تمام پروتزها معرفی شوند.

سرکه اسیدی است و سازگاری آن با فلز، آستر نرم و بعضی اتچمنت‌ها یکسان نیست. استفاده از پودر خشک جوش‌شیرین نیز به‌دلیل مشخص‌نبودن میزان سایندگی و سازگاری آن با تمام مواد، انتخاب عمومی مناسبی نیست.

کف‌کردن مخلوط سرکه و جوش‌شیرین به معنی ضدعفونی یا پاک‌کنندگی بیشتر نیست. برای جرم سخت یا لکه ماندگار، افزایش خودسرانه غلظت مواد خانگی روش مطمئنی محسوب نمی‌شود. اگر مشکل اصلی پروتز، لکه زرد، قهوه‌ای یا تیره و جرم ماندگار است، پیش از استفاده از مواد قوی بهتر است علت آن مشخص شود؛ در مقاله «علت سیاه شدن دندان مصنوعی» تفاوت پلاک، جرم، لکه سطحی و تغییر رنگ خود ماده به‌طور جداگانه توضیح داده شده است.

بیشتر بخوانید: علت سیاه شدن دندان مصنوعی